در تازه‌ترین گزارش رسمی صنعت گاز ایران، مدیرعامل شرکت گاز استان مرکزی از پیگیری کاهش هدررفت گاز، بهره‌گیری از نقشه‌های حرارتی مبتنی بر سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) برای پیشگیری از حوادث و تشدید پایش مصارف صنعتی خبر داده است. این خبر در ۹ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۹ صبح، از سوی خبرگزاری شانا منتشر شد. اهمیت آن برای صنعت تجهیزات گاز فقط در یک اقدام اجرایی نیست؛ گزارش نشان میدهد چگونه ایمنی اتصال‌ها، مدیریت دارایی‌های شبکه، داده مکانی و نظارت بر مصرف می‌توانند در یک برنامه واحد به هم مرتبط شوند.
محمدرضا سمیعی، مدیرعامل شرکت گاز استان مرکزی، گفته است میزان هدررفت گاز استان از حد استاندارد مورد استناد شرکت ملی گاز ایران پایین‌تر است. بااین‌حال، در متن خبر درصد دقیق هدررفت، روش محاسبه، دوره آماری یا نتیجه ممیزی مستقل ارائه نشده است. بنابراین نمی‌توان از این اظهارنظر، عدد مشخصی برای تلفات یا میزان صرفه‌جویی محقق‌شده استخراج کرد.
چه اتفاقی در استان مرکزی گزارش شده است؟
به گفته مدیرعامل شرکت گاز استان مرکزی، کاهش هدررفت با تمرکز بر نصب اتصالات مفصلی روی رگولاتورها دنبال می‌شود. در بخش ایمنی، اطلاعات شبکه‌های گازرسانی در GIS ثبت شده و نقشه‌های حرارتی برای شناسایی نقاط دارای بیشترین حوادث تهیه شده است. سپس برنامه‌های آموزش و اطلاع‌رسانی در مناطق حادثه‌خیز اجرا شده‌اند. او همچنین از پایش جدی‌تر مشترکان صنعتی و ارجاع موارد احرازشده برداشت غیرمجاز به مراجع قضایی خبر داده است.
این سه محور باید از هم تفکیک شوند: اصلاح اتصال‌های تجهیزات، تحلیل مکانی حوادث و رسیدگی به مصرف غیرمجاز. هرکدام داده، روش ارزیابی و شاخص عملکرد متفاوتی دارند. خبر رسمی درباره تعداد اتصالات نصب‌شده، شمار نقاط اصلاح‌شده، مقدار گاز بازیابی‌شده یا تعداد پرونده‌های صنعتی عددی ارائه نمی‌کند.
نقش اتصال‌های رگولاتور در کاهش هدررفت چیست؟
رگولاتور گاز برای کنترل فشار خروجی در محدوده طراحی‌شده به کار می‌رود. اما عملکرد مطمئن یک ایستگاه یا انشعاب فقط به بدنه رگولاتور وابسته نیست؛ اتصال‌ها، آب‌بندی، آرایش لوله‌کشی، شرایط نصب و برنامه بازرسی نیز اهمیت دارند. هر اتصال باید برای فشار، دما، نوع گاز و الزامات ایمنی همان محل انتخاب و طبق دستورالعمل معتبر نصب شود.
گزارش شانا به «اتصالات مفصلی روی رگلاتورها» اشاره می‌کند، ولی نوع دقیق قطعه، سازنده، مشخصات فنی، استاندارد محصول و سازوکار کاهش نشتی را توضیح نمی‌دهد. بنابراین نسبت دادن یک فناوری مشخص، گواهی فنی یا درصد کاهش نشتی به این اتصال‌ها بدون مدارک تکمیلی صحیح نیست. اقدام مورد اشاره را باید یک برنامه اعلام‌شده برای بهبود اتصالات و کاهش هدررفت دانست، نه نتیجه کمی اثبات‌شده.
تفاوت کنترل فشار و آب‌بندی اتصال
کنترل فشار وظیفه اصلی رگولاتور است؛ جلوگیری از خروج ناخواسته گاز در محل اتصال به طراحی و سلامت آب‌بندی مربوط می‌شود. حتی اگر فشار خروجی در محدوده مجاز باشد، باز هم سلامت اتصال‌ها باید طبق روش‌های بازرسی مورد تأیید بررسی شود. برعکس، وجود اتصال سالم نیز جایگزین انتخاب صحیح ظرفیت و محدوده فشار رگولاتور نمی‌شود.
بازرسی، تعمیر و تغییر اتصال‌های گاز باید فقط توسط افراد مجاز و بر اساس رویه‌های شرکت گاز انجام شود. این مقاله راهنمای دستکاری تجهیزات تحت فشار نیست.
نقشه حرارتی GIS چگونه به ایمنی شبکه کمک می‌کند؟
GIS اطلاعات مکانی خطوط لوله، تجهیزات، انشعاب‌ها و رویدادهای ثبتشده را روی یک بستر قابل تحلیل گردآوری می‌کند. وقتی رخدادها با زمان، مکان و نوع حادثه ثبت شوند، نقشه حرارتی میتواند تمرکز نسبی رویدادها را نشان دهد و اولویت بازرسی یا آموزش را روشن‌تر کند. در استان مرکزی، طبق گزارش رسمی، از همین رویکرد برای شناسایی مناطق حادثه‌خیز و اجرای آموزش هدفمند استفاده شده است.
نقشه حرارتی با حسگر تشخیص نشت یکسان نیست
نقشه حرارتی حوادث، نمایش آماری رخدادهای ثبتشده است؛ به‌خودی‌خود نشت زنده گاز را شناسایی نمی‌کند. برای کشف نشتی واقعی به تجهیزات مناسب نشت‌یابی، روش‌های میدانی معتبر و بررسی فنی نیاز است. همچنین تراکم بالاتر نقاط روی نقشه الزاماً به معنای ریسک بیشتر هر مشترک نیست؛ تعداد انشعاب‌ها، طول شبکه، کیفیت گزارش‌دهی و دوره مشاهده باید در تفسیر لحاظ شوند.
سمیعی گفته است پس از اجرای برنامه‌های آموزشی در مناطق شناسایی‌شده، آمار حوادث کاهش داشته است. این گزاره، گزارش عملکرد مسئول است؛ بدون انتشار داده قبل و بعد، تعریف شاخص و عوامل زمینه‌ای نمی‌توان میزان اثر خالص آموزش را مستقل محاسبه کرد.
هدررفت فیزیکی، خطای اندازهگیری و برداشت غیرمجاز چه تفاوتی دارند؟
در تحلیل تراز گاز شبکه، «گاز حساب‌نشده» لزوماً معادل نشتی فیزیکی نیست. بخشی از اختلاف میان گاز ورودی و مقدار ثبتشده میتواند به نشت واقعی، اختلاف دوره‌های قرائت، عدم‌قطعیت اندازهگیری، خطاهای ثبت اطلاعات، مصارف مجاز ثبت‌نشده یا برداشت غیرمجاز مربوط باشد. برای تعیین سهم هر عامل، باید مرز شبکه، دوره محاسبه، کیفیت داده و روش تطبیق حجم‌ها مشخص باشد.
برداشت غیرمجاز موضوعی حقوقی و عملیاتی است و صرف مشاهده مصرف غیرعادی یا هشدار یک سامانه، اثبات تخلف نیست. در خبر شانا تأکید شده است که موارد احرازشده در بخش صنعتی برای رسیدگی به مراجع قضایی معرفی شده‌اند. شناسایی فنی باید از اثبات حقوقی و تصمیم نهایی مرجع مسئول جدا بماند.
کنتور گاز و قرائت از راه دور چه نقشی دارند؟
کنتور گاز شهری، از جمله کنتور دیافراگمی G4، برای اندازهگیری حجم در محدوده کاری تأییدشده طراحی می‌شود. کنتور هوشمند و کنتور ارتقایافته، در صورت داشتن قابلیت‌های مربوط، می‌توانند با قرائت از راه دور (AMR) فاصله زمانی دریافت داده را کوتاه کنند و بررسی الگوهای مصرف را تسهیل کنند. اما هیچ سامانه قرائت از راه دور به‌تنهایی محل نشتی را تعیین نمی‌کند و هیچ الگوریتمی بدون راستیآزمایی میدانی نمی‌تواند برداشت غیرمجاز را قطعی اعلام کند.
از هشدار مصرف تا رسیدگی فنی
یک فرایند قابل اتکا شامل کنترل صحت شناسه مشترک، مقایسه دوره‌های زمانی همسان، بررسی کیفیت ارتباط، تأیید سلامت اندازهگیری، تحلیل شرایط مصرف و سپس ارجاع موارد مشکوک به بررسی مجاز میدانی است. رعایت حریم خصوصی، ثبت سوابق تغییرات و امکان رسیدگی به اعتراض مشترک نیز باید در طراحی سامانه دیده شود.
استانداردهای مترولوژی قانونی مانند OIML R 137 درباره الزامات اندازهگیری و آزمون کنتورهای گاز مرجع فنی‌اند؛ استناد به آنها به معنی تأیید یک مدل خاص یا اثبات وجود پروژه خرید کنتور در استان مرکزی نیست. خبر ۹ آبان هیچ مناقصه یا سفارش کنتور هوشمند اعلام نکرده است.
چگونه نتیجه برنامه کاهش هدررفت اندازهگیری شود؟
برای ارزیابی واقعی، ابتدا باید خط مبنا و دوره زمانی تعیین شود: چه مقدار گاز به محدوده وارد شده، چه مقدار به مشترکان تحویل و ثبت شده و چه اصلاحاتی در شبکه انجام شده است؟ سپس تغییرات دما، ترکیب مشترکان، فعالیت صنایع، خطای اندازهگیری و تغییر محدوده شبکه باید در مقایسه لحاظ شوند. بدون این کنترل‌ها، کاهش ظاهری اختلاف تراز ممکن است ناشی از تغییر شرایط باشد نه اصلاح تجهیزات.
شاخصهای مناسب می‌توانند شامل تعداد اتصال‌های بازرسی و اصلاح‌شده، نرخ نشتی تأییدشده به ازای طول شبکه، تعداد حوادث به ازای تعداد انشعاب، زمان پاسخ به حادثه، سهم داده‌های معتبر قرائت و میزان اختلاف تراز تعدیلشده باشند. تعریف هر شاخص و روش اندازهگیری آن باید پیش از اعلام نتیجه مشخص شود. اصول اندازهگیری و صحه‌گذاری عملکرد انرژی در ISO 50015 برای طراحی روش ارزیابی مفید است، هرچند جایگزین ضوابط عملیاتی شرکت گاز نیست.
فرصت‌های فنی برای سازندگان تجهیزات گاز
این خبر برای تولیدکنندگان رگولاتور گاز، کنتور گاز، تجهیزات پایش و سامانه‌های هوشمند گاز یادآور اهمیت طراحی قابل بازرسی، کیفیت اتصال، ردیابی قطعات و داده معتبر است. برای شرکت کنترل گاز اکباتان، موضوعات قابل بررسی در توسعه محصول میتواند شامل مستندسازی آزمون نشتی اتصال‌ها، قابلیت نگهداری، کنترل کیفیت تولید، دقت کنتور در محدوده مصوب و امکان تبادل ایمن داده در مدل‌های واجد قابلیت ارتباط باشد.
این موارد فرصت‌های عمومی بررسی مهندسی هستند؛ گزارش رسمی هیچ سفارش، مشارکت یا تأیید محصولی برای کنترل گاز اکباتان اعلام نکرده است. همچنین رگولاتور خانگی، رگولاتور صنعتی و کنتور گاز کاربردها و استانداردهای متفاوت دارند و نباید صرفاً به دلیل اشتراک در شبکه گاز به جای یکدیگر معرفی شوند.
جمع‌بندی
خبر ۹ آبان ۱۴۰۵ استان مرکزی سه مسیر مکمل را مطرح می‌کند: بهبود اتصال‌های رگولاتور برای کاهش هدررفت، استفاده از نقشه‌های حرارتی GIS برای اولویت‌بندی ایمنی و پایش دقیق‌تر مصرف صنعتی. آنچه فعلاً مستند است، شرح برنامه‌ها و ارزیابی اعلام‌شده از سوی مدیرعامل شرکت گاز استان است؛ اعداد دقیق تلفات، صرفه‌جویی یا اثربخشی هر اقدام منتشر نشده‌اند. برای تبدیل این برنامه‌ها به نتیجه قابل استناد، اندازهگیری، مستندسازی و راستیآزمایی مستقل اهمیت دارد.
پرسش‌های متداول
آیا میزان دقیق کاهش هدررفت گاز استان مرکزی اعلام شده است؟
خیر. مدیرعامل شرکت گاز استان مرکزی گفته است هدررفت کمتر از حد استاندارد مورد استناد شرکت ملی گاز است، اما در خبر شانا درصد یا حجم دقیق اعلام نشده است.
آیا اتصالات مفصلی رگولاتور حتماً نشتی را صفر میکنند؟
خیر. خبر از پیگیری کاهش هدررفت با نصب این اتصالات میگوید، اما مشخصات قطعه، نتایج آزمون و درصد کاهش نشتی را منتشر نکرده است.
آیا نقشه حرارتی GIS محل نشتی گاز را نشان میدهد؟
نه لزوماً. نقشه مورد اشاره برای نمایش تمرکز حوادث ثبتشده استفاده شده است؛ شناسایی نشتی واقعی به بازرسی و ابزار مناسب نیاز دارد.
آیا مصرف غیرعادی در کنتور هوشمند به معنی سرقت گاز است؟
خیر. مصرف غیرعادی صرفاً میتواند نشانهای برای بررسی باشد؛ نتیجه فنی و حقوقی باید پس از راستیآزمایی و طبق مقررات تعیین شود.
آیا برای این طرح خرید کنتور هوشمند اعلام شده است؟
خیر. گزارش ۹ آبان ۱۴۰۵ قرارداد خرید، مناقصه یا بودجه مشخصی برای کنتور هوشمند اعلام نکرده است.
چه شاخصی برای سنجش موفقیت کاهش هدررفت مناسب است؟
ترکیبی از تراز تعدیلشده گاز، نشتیهای تأییدشده، شاخصهای ایمنی و کیفیت داده اندازهگیری، با خط مبنا و دوره مقایسه روشن، مناسبتر از یک عدد خام است.
منابع
۱. خبرگزاری شانا، «هدررفت گاز در صنایع استان مرکزی کاهش می‌یابد»، ۹ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۰۹:۰۰، کد ۳۱۱۹۱۴۰: https://www.shana.ir/news/3119140/
۲. سازمان بین‌المللی مترولوژی قانونی، OIML R 137، الزامات مترولوژیک و آزمون کنتورهای گاز: https://www.oiml.org/en/publications/recommendations/137/
۳. سازمان بین‌المللی استانداردسازی، ISO 50015:2014، اصول اندازهگیری و صحه‌گذاری عملکرد انرژی: https://www.iso.org/standard/60043.html